ಸುಂದರೀಶತಕ -೨೪

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ತವ ನಯನವಾರಿರುಹಯೋ: ಸಂಕೋಚೋ ಭಾಲಚಂದ್ರಮುದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ /

ಮಾ ಭೂದಿತಿ ಕಮಲಭುವಾ ಭ್ರೂಲೇಖಾ ವ್ಯರಚಿ ಕಿಂ ಮಧ್ಯೇ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ನಿನ್ನ ನಯನಕಮಲಗಳು ನಿನ್ನ ಹಣೆಯೆಂಬ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿ ಸಂಕೋಚನಗೊಳ್ಳದಿರಲೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಹುಬ್ಬೆಂಬ ಗೆರೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನೇ?'

     ಸೂರ್ಯನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕಮಲಗಳು ಅರಳುವಂತೆ, ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಸಂಕೋಚನಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಹಿಂದಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆಯೇ ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳನ್ನು ಕಮಲಗಳಿಗೂ ಅವಳ ಹಣೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿದ್ದಾನೆ! ಹಣೆಯೆಂಬ ಚಂದ್ರನನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಕಂಗಳೆಂಬ ಕಮಲಗಳು ಸಂಕೋಚನಗೊಳ್ಳದಿರಲಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಹುಬ್ಬು ಎಂಬ ಗೆರೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನೇ ಎಂದು ಕವಿಯು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾ ಸುಂದರಿಯ ಹುಬ್ಬನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೨೩

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸುಂದರಿ ತವ ನಯನಾಂಬುಜಭಾಲಕಲಾನಾಥಖಂಡಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ /

ಅನ್ಯೋನ್ಯಕಲಹಶಾಂತ್ಯೈ ಭ್ರುಕುಟಿಭ್ರಮರಾವಲೀ ವ್ಯರಚಿ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ನಿನ್ನ ಕಂಗಳೆಂಬ ಕಮಲಗಳಿಗೂ ಹಣೆಯೆಂಬ ಕಲಾನಾಥ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ನಡುವೆ ಕಲಹವಾಗುತ್ತಿರಲು, ಆ ಕಲಹ ಶಾಂತವಾಗಲೆಂದು ವಿಧಾತನು ಇವೆರಡರ ನಡುವೆ ಹುಬ್ಬಿನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳ ಸಾಲನ್ನಿಟ್ಟನು!' 

     ಕವಿಯು ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳನ್ನು ಕಮಲಗಳೆಂದೂ ಅವಳ ಹಣೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನೆಂದೂ ಅವಳ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ದುಂಬಿಗಳ ಸಾಲೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವಳ ಕಮಲರೂಪದ ಕಂಗಳಿಗೂ ಚಂದ್ರಮನ ರೂಪದ ಹಣೆಗೂ ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಸುಂದರ ಎಂದು ಜಗಳವಂತೆ! ಕಮಲಗಳು ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ ಅರಳುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಕಮಲಗಳಿಗೂ ಚಂದ್ರನಿಗೂ ಇರುವ ಸಹಜ ವೈರವನ್ನು ಕವಿಯು ಈ ರೀತಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವೆರಡರ ನಡುವಿನ ಕಲಹವನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ವಿಧಾತನು ಹುಬ್ಬುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದುಂಬಿಗಳ ಸಾಲನ್ನು ಶಾಂತಿದೂತನೆಂಬಂತೆ ಇರಿಸಿದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಕವಿಯು ಸಹಜಸುಂದರವಾಗಿರುವ ಹುಬ್ಬುಗಳು ಉಂಟಾಗಲು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾ ಹೆಣ್ಣಿನ ಹುಬ್ಬುಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೨೨

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಲೋಚನಯೋ: ಶ್ರೀಭೃತಯೋ: ಕರ್ಣಾಂತಿಕವಾಸಿನೋ: ಪೃಥುಕ್ರಮಯೋ: /

ಅನಯೋಸ್ತನ್ವಿ ಕಿಮುಚಿತಾ ವದ ಪರಹೃದಯಾಪಹಾರಿಣೀ ರೀತಿ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ನಿನ್ನ ಕಂಗಳು ಸೌಂದರ್ಯ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಕಿವಿಗಳವರೆಗೂ ಚಾಚಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ! ಹೀಗಿದ್ದೂ ಅವು ಇತರರ ಹೃದಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಸರಿಯೇ?'

    ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೌಂದರ್ಯ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದ ತುಂಬಿವೆ! ಅವು ಕಿವಿಗಳವರೆಗೂ ಚಾಚಿಕೊಂಡು ವಿಶಾಲವಾಗಿವೆ! ಇಷ್ಟು ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದರೂ ಇತರರ ಹೃದಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದು ಸರಿಯೇ? ಅಂದರೆ ಅಂಥ ಬಡತನ ಏನಿದೆ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ! ಪುರುಷರು ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳೇ ಅವರ ಹೃದಯವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾಗ ಎಂದು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕವಿಯು ಅವಳ ಕಂಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಾಲಂಕಾರವಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಾಂತಿಕವಾಸಿನೋ: ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಚಾಚಿರುವ ಅಥವಾ ಕರ್ಣನ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಕರ್ಣನ ಬಳಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ದಾನದ ಗುಣ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಪೃಥುಕ್ರಮಯೋ: ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ, ದಪ್ಪ ದಪ್ಪ ಅಥವಾ ವಿಶಾಲವಾದ ಎಂಬ ಒಂದು ಅರ್ಥ ಬಂದರೆ, ಪೃಥು ಎಂಬ ರಾಜನ ರೀತಿ ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ. ಪೃಥು ಒಬ್ಬ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು ಪ್ರಜೆಗಳಿಗಾಗಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಮೃದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ಹೀಗೆ ಕರ್ಣನ ಬಳಿ ಇದ್ದು, ಪೃಥುವಿನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದರೂ ಇಂಥ ಅಪಹರಣದ ಬುದ್ಧಿಯೇ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಬರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಎರಡೆರಡು ಅರ್ಥಗಳು ಬರುವುದರಿಂದ ಶ್ಲೇಷಾಲಂಕಾರವಿದೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೨೧

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಸುಂದರಿ ತವ ದೃಕ್ತುಲನಾಮಾರೋಢುಂ ವಿಕಸಿತಂ ಸರೋಜೇನ /

ವಿಧಿನಾ ತದೈವ ದತ್ತಂ ಪರಾಗಮಿಷತೋ ಮುಖೋsಸ್ಯ ರಜ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ' ಸುಂದರಿ! ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಬೇಕೆಂದು ತಾವರೆ ಹೂವು ಅರಳುತ್ತಿರಲು, ಆಗಷ್ಟೇ ವಿಧಾತನು ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಾಗದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಧೂಳನ್ನು ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟನು!' 

      ಸುಂದರಿಯ ಕಂಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಲೆಂದು ತಾವರೆ ಹೂವು ಅರಳುತ್ತಿರಲು, ಅದನ್ನು ವಿಧಿ ಅಥವಾ ವಿಧಾತ, ಅಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಇಷ್ಟಪಡದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಾಗದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಧೂಳನ್ನು ಹಾಕಿಬಿಟ್ಟ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳು ತಾವರೆಹೂವಿಗಿಂತಲೂ ಸುಂದರ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾ ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯತಿರೇಕ ಅಲಂಕಾರ ಬಳಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ, ಉಪಮೇಯವು ( ಹೋಲಿಕೆಗೊಳಗಾಗುವ ವಸ್ತು -ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು), ಉಪಮಾನ ( ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಬಳಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಥವಾ ಜನಪ್ರಿಯ ವಸ್ತು - ಇಲ್ಲಿ ತಾವರೆ ಹೂವು) ಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಅಲಂಕಾರ.  ಇಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆಗೊಳಗಾಗುವ ವಸ್ತು ಕಣ್ಣು. ಅದು ಉಪಮೇಯ. ಅದನ್ನು ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಬಳಸುವ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಅಥವಾ ಜನಪ್ರಿಯ ವಸ್ತು ತಾವರೆ ಹೂವು. ಅದು ಉಪಮಾನ. ಉಪಮೇಯವು ಉಪಮಾನದಂತಿದೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಪಮಾಲಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತೇವೆ. ಅಂದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಣ್ಣು ತಾವರೆಯಂತಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಣ್ಣು ತಾವರೆಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ ಕವಿ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೨೦

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಇಂದೋರಖಂಡಮಂಡಲನಿರ್ಯತ್ಪೀಯೂಷಮೃಷ್ಟರಸನೋ ಯ: /

ಅಧರದಲಂ ತವ ಸುಂದರಿ ವರ್ಣಯಿತುಂ ಕಲ್ಪತೇ ಯದಿ ಸ: //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    ' ಎಲೈ ಸುಂದರಿ! ಯಾವ ಕವಿಯ ನಾಲಿಗೆ ಅಖಂಡ ಚಂದ್ರಮಂಡಲದಿಂದ ಸೂಸುತ್ತಿರುವ ಅಮೃತದಿಂದ ತೋಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ, ಅವನು ನಿನ್ನ ಅಧರದಳದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಬಲ್ಲನು.'

      ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಬೇಕೆಂದರೂ ಕವಿಗೆ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸವಿಯ ಅನುಭವ ಬೇಕು! ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೌಂದರ್ಯದ ವರ್ಣನೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ! ಬಲ್ಲವನೇ ಬಲ್ಲ ಬೆಲ್ಲದ ರುಚಿಯ ಎಂಬಂತೆ, ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೌಂದರ್ಯದ ಸವಿಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ ಬಲ್ಲ! ಅದನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆ ಸೌಂದರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸವಿದಿರಬೇಕು. ಹೆಣ್ಣು ಪ್ರಕೃತಿಯಷ್ಟೇ ಸುಂದರ ಹಾಗೂ ಕೋಮಲ! ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸವಿದವನು ಹೆಣ್ಣಿನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಸವಿದು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲ! ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಕೋಮಲವಾದ, ಮಧುರವಾದ ಅಧರದಳದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಬಲ್ಲವನು ಚಂದ್ರನಿಂದ ಒಸರುತ್ತಿರುವ ಸುಧೆಯನ್ನು ಸವಿದವನು ಮಾತ್ರ ಎನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಹೆಣ್ಣಿನ ಅಧರ ಆ ಚಂದ್ರನ ಸುಧೆಯಷ್ಟೇ ಮಧುರ ಎಂದು ಕವಿಯು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.

     

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೯

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ವದನಮಿದಮಮೃತಮಯಮಿತಿ ನ ತರ್ಕಿತಂ ಕಿಂ ತು ತತ್ಪ್ರಮಿತಮ್ /

ಮುಗ್ಧೇ ದಗ್ಧರತಿಪ್ರಿಯಜೀವನಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಮಿಹ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

   ' ಎಲೈ ಮುಗ್ಧೆ! ನಿನ್ನ ಮುಖವು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ತರ್ಕ ಮಾಡುವುದಲ್ಲ; ಅದು ಪ್ರಮಾಣಸಹಿತವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ! ರತಿಪ್ರಿಯನಾದ ಮನ್ಮಥನು ದಗ್ಧನಾದ ಬಳಿಕ ಪುನಃ ಆ ನಿನ್ನ ಮುಖದಿಂದಲೇ ಜೀವಿತನಾದುದೇ ಪ್ರಮಾಣ!' 

    ಶಿವನ ತಪಸ್ಸು ಕೆಡಿಸಲು ಹೋಗಿ ಅವನ ಮೂರನೆಯ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಮದೇವನು, ಹಾಗೆ ದಗ್ಧನಾದ ಬಳಿಕವೂ ಸುಂದರಿಯ ಮುಖದಿಂದ ಪುನಃ ಜೀವಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ! ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಅಮೃತಮಯವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಪ್ರಮಾಣಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಮನ್ಮಥನನ್ನೇ ಜೀವಂತಗೊಳಿಸುವಷ್ಟು ಸುಂದರವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಕವಿಯು ಹೆಣ್ಣಿನ ಮುಖವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೮

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಯಸ್ಯ ಸ್ವರೇಣ ವಿಜಿತೇ ಪ್ರಿಯೇ ಪಿಕೋsಭೂದ್ವನಪ್ರಿಯ: ಸಪದಿ /

ಉಪಮಾಮುಪೈತು ಶಂಖ: ಕಂಠೇ ತಸ್ಮಿನ್ನಿಧಿತ್ವೇನ //

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

        ' ಪ್ರಿಯೇ! ಯಾವ ನಿನ್ನ ಕಂಠದ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೋಗಿಲೆಯು ಪರಾಜಿತಗೊಂಡು ಕೂಡಲೇ ವನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು ( ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು)! ಇನ್ನು ಶಂಖವಾದರೂ ಸೌಂದರ್ಯನಿಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಕಂಠದೊಂದಿಗೆ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ!' 

      ಪ್ರಿಯೆಯ ಕಂಠದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಕೋಗಿಲೆಗೆ ಹೋಲಿಸೋಣವೆಂದರೆ ಅದು ಸೋತು ವನಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋಯಿತು! ಹಾಗಾಗಿ ಶಂಖವಾದರೂ ಅವಳ ಕಂಠದ ಸೌಂದರ್ಯನಿಧಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಉಪಮೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿ ಎಂದು ಒಬ್ಬ ರಸಿಕನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.