ಶನಿವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 21, 2026

ರಾವಣನ ಪೂರ್ವಕಥೆಗಳು-೧ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ವಂಶ

ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ವಂಶ

ರಾಮಾಯಣವೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನ ಕಥೆ. ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಾಯಕನಾದ ರಾವಣನ ಕಥೆಯೂ ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದು ರಾಮಾಯಣದ ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಬರುವುದರಿಂದಲೂ ಬಹುತೇಕ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರಾಮಾಯಣ ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲವಾದುದರಿಂದಲೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ರಾವಣನ ಪರಿಚಯ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಗುತ್ತದೆ.‌ ಹಾಗಾಗಿ ರಾವಣನು ಸೀತಾಪಹರಣದ ಒಂದು ತಪ್ಪನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀತೆಯನ್ನೇನು ಬಲಾತ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯವನು, ಮಹಾನ್ ಶಿವಭಕ್ತ, ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸ, ಮೊದಲಾದ ಮಾತುಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿವೆ. ಆದರೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ರಾವಣ ಅಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯವನೇ ಆಗಿದ್ದನೇ? ಯಾವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಿವಭಕ್ತನಾದ? ಅವನು ವೇದವೇದಾಂಗಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸನೇ ಆಗಿದ್ದನೇ? ಹಾಗಿದ್ದೂ ಅವನೇಕೆ ದುಷ್ಟನಾದ? ಮಹಾವಿಷ್ಣುವೇ ಶ್ರೀರಾಮನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬರುವಷ್ಟು ದುಷ್ಟನೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆಗಿದ್ದನೇ ಅವನು? ಅವನು ತುಂಬಾ ಒಳ್ಳೆಯವನೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ವಿಷ್ಣುವೇಕೆ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅವತರಿಸಿದ? ಹೀಗೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮೂಡುತ್ತವೆ.‌ ಕೆಲವರು ಉತ್ತರಕಾಂಡ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ರಚನೆಯೇ ಅಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿರುವ ರಾವಣನ ಕಥೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಸುಳ್ಳು ಎಂದೂ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ರಾವಣನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಇತರ ಕಾಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ರಾವಣನು ಸತ್ತಾಗ ಅವನ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿಯೂ ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಅವನ ಅವಗುಣಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲೇ ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣನ ಉಪಟಳವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸಲು ಅವತರಿಸಲು ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.‌ ಹಾಗಾಗಿ ಸೀತಾಪಹರಣ ಮಾಡದಿದ್ದರೂ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ಹೇಗಾದರೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನು ಅವತರಿಸಿದ್ದೇ ಅದಕ್ಕಾಗಿ. ಸೀತಾಪಹರಣ ಅದಕ್ಕೊಂದು ನೆಪವಾಯಿತಷ್ಟೆ! ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾವಣನು ಸೀತಾಪಹರಣ ಮಾಡಿದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಇನ್ನು ರಾವಣನ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುವುದೆಂದು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು! ಇಂಥ ಅಜೇಯನೂ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಮಹಾದುಷ್ಟನೂ ಆದ ರಾವಣನ ಪೂರ್ವಕಥೆಗಳು ಬಹಳ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರವೂ ರೋಚಕವೂ ಆಗಿವೆ! ರಾವಣನಂಥ ಲೋಕರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಮನ ಬಲ ಎಷ್ಟೆಂದು ಅರಿವಾಗಬೇಕೆಂದರೆ ರಾವಣನ ಈ ಪೂರ್ವಕಥೆಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ಅತ್ಯವಶ್ಯಕ. ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೇ ಅವು ಗೊತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ! ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶ್ರೀರಾಮನಿಗೆ ಸವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.
     ಶ್ರೀರಾಮನು ವನವಾಸ ಮುಗಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಬಂದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಬಳಿಕ, ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ ಮೊದಲಾದ ಋಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಭಯಂಕರ ರಾಕ್ಷಸ ರಾಜನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಸಪರಿವಾರವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ಆಗ ಅವರು ರಾವಣನಿಗಿಂತಲೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವನ ಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತುವನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದುದಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು.‌ ಇದರಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗಿ ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತು ರಾವಣನಿಗಿಂತ ಹೇಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾಗಿದ್ದನೆಂದು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಅದನ್ನು ಹೇಳುವೆನೆನ್ನುತ್ತಾ ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳತೊಡಗಿದರು. ಅವರು ರಾವಣನ ಅಜ್ಜನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿದರು.
     ರಾವಣನ ಅಜ್ಜ ಪುಲಸ್ತ್ಯರೆಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳು. ಅವರು ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪುತ್ರರೇ ಆಗಿದ್ದು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಒಮ್ಮೆ, ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಲು ಒಂದು ಪ್ರಶಾಂತ ತಾಣವನ್ನರಸುತ್ತಾ ತೃಣಬಿಂದು ಎಂಬ ರಾಜರ್ಷಿಯ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಇದು ಬಹಳ ಪ್ರಶಸ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಅರಿತು ಅವರು ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಅಲ್ಲಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತಾ ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡತೊಡಗಿದರು. ಆ ಆಶ್ರಮದ ಸುತ್ತಲಿನ ಉಪವನ ರಮ್ಯಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಅಪ್ಸರೆಯರು ಹಾಡಿ, ಕುಣಿದು, ನಲಿದಾಡಲು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಭಂಗವಾಗುತ್ತಾ ಇದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗರ್ಭಿಣಿಯರಾಗಲಿ ಎಂದು ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಶಾಪ ಕೊಟ್ಟರು! ಅಂದಿನಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಯಾರೂ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದು ದಿನ, ತೃಣಬಿಂದುವಿನ ಮಗಳು ಇದನ್ನು ತಿಳಿಯದೇ ತನ್ನ ಸಖಿಯರೊಂದಿಗೆ ವಿಹರಿಸುತ್ತಾ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅವರಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಈ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬಳೇ ಬಂದಳು! ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ವೇದಪಠಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಅವರ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು! ಕೂಡಲೇ ಅವರ ಶಾಪ ಅವಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು! ಅವಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಭಧಾರಣೆಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು! ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಇದು ಹೇಗಾಯಿತೆಂದು ಅವಳು ತಿಳಿಯದೇ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಬಳಿಗೆ ಅಳುತ್ತಾ ಓಡಿಬಂದಳು! ಅವನಿಗೆ ಅವಳು ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಲು, ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತನಾದ ಅವನು, ಧ್ಯಾನಾಸಕ್ತನಾಗಿ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಪುಲಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಶಾಪದಿಂದಾದುದೆಂದು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು.‌ ಏನು ಮಾಡುವುದೆಂದು ತೋಚದೆ, ಅವನು ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಪುಲಸ್ತ್ಯರ ಬಳಿಗೇ ಕರೆದೊಯ್ದು ನಡೆದ ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿ ತನ್ನ ಮಗಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಅವರನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಂಡನು. ಅದಕ್ಕೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಒಪ್ಪಿ ಅವಳ ಕೈ ಹಿಡಿದರು.‌ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಒಬ್ಬ ಸುಂದರ ತೇಜಶ್ಶಾಲಿ ಪುತ್ರನಿಗೆ ಜನ್ಮವಿತ್ತಳು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು, ಆ ಮಗುವನ್ನು ಅವನ ತಾಯಿ ತಮ್ಮ ವೇದಪಠಣದ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಿದಾಗ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶ್ರವಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟರು.‌ 
    ವಿಶ್ರವಸನು ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ವೇದಾಧ್ಯಯನದಲ್ಲೂ ಆಸಕ್ತನಾದನು. ಅವನು ಯುವಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬರಲು, ಭರದ್ವಾಜರೆಂಬ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮಗಳು ದೇವವರ್ಣಿನಿಯನ್ನು ಕರೆತಂದು ಅವನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿದರು. ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸನಿಗೆ ಅವಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಗುಣವಂತ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ಪುಲಸ್ತ್ಯರು ಅವನು ವಿಶ್ರವಸನ ಪುತ್ರನಾದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ವೈಶ್ರವಣನೆಂದು ಹೆಸರಿಟ್ಟು ಮುಂದೆ ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಧನಾಧ್ಯಕ್ಷನಾಗುವನೆಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದರು.‌ ಮುಂದೆ ವೈಶ್ರವಣನು ಕುಬೇರನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು! 
   ಕುಬೇರನು ಯುವಾವಸ್ಥೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಕುರಿತು ದೀರ್ಘಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನ ತಪಸ್ಸಿಗೆ ಮೆಚ್ಚಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ವರ ಬೇಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ ಕುಬೇರನು ಲೋಕರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ ಲೋಕಪಾಲತ್ವವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡನು.‌ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅವನಿಗೆ ಆ ವರವನ್ನು ನೀಡಿ ಇಂದ್ರ, ವರುಣ, ಯಮರೊಂದಿಗೆ ಅವನೂ ಲೋಕಪಾಲಕನಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಅಲ್ಲದೆ, ಅವನಿಗೆ ದೇವತೆಗಳ ಸಮಸ್ತ ನಿಧಿಗಳಿಗೂ ಒಡೆಯನಾಗುವಂತೆ ಒಂದು ವರವನ್ನೂ ನೀಡಿದನು.‌ ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಅವನಿಗೆ ಸಂಚರಿಸಲು ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವೆಂಬ ಅದ್ಭುತ ವಿಮಾನವನ್ನೂ ನೀಡಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸಮಾನನಾಗುವಂತೆ ಹರಿಸಿ ಅದೃಶ್ಯನಾದನು! ಬಹಳ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕುಬೇರನು ತನ್ನ ತಂದೆ ವಿಶ್ರವಸನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನಗೆ ದೊರೆತ ವರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದನು.‌ ಅನಂತರ ಅವನು ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ತನಗೆ ನೆಲೆಸಲು ಒಂದು ಸೂಕ್ತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲು ಕೇಳಿದನು. ಆಗ ವಿಶ್ರವಸನು ಅವನಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಸಮುದ್ರದ ಆಚೆಯಿರುವ ತ್ರಿಕೂಟ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಲಂಕೆ ಎಂಬ ನಗರಿಗೆ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಲು ಹೇಳಿದನು.‌ ಈ ನಗರಿ ಒಂದು ಚಿನ್ನದ ನಗರಿಯಾಗಿದ್ದು, ದೇವಶಿಲ್ಪಿಯಾದ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನೇ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು ಹಾಗೂ ಇದು ಇಂದ್ರನ ನಗರಿಯಂತಿತ್ತು! ಇದೊಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಬಲವಾದ ನಗರಿಯಾಗಿದ್ದು  ಅಭೇದ್ಯವಾಗಿತ್ತು! ಇಂಥ ಅದ್ಭುತ ನಗರಿಗೆ ಕುಬೇರನು ತನ್ನ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಿದನು.‌ ನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಒಡೆಯನಾದ ಅವನನ್ನು ಯಕ್ಷರು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಲಂಕೆಗೆ ಬಂದರು.‌ ಆಗ ಅಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ನೆಲೆಸಿ ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿದ್ದರು.‌ ಈಗ ಕುಬೇರನು ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಪುನಃ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಅನಂತರ, ಕುಬೇರನು ಯಕ್ಷ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಆಳುತ್ತಾ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿರತೊಡಗಿದನು. 
      ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಶ್ರೀ ರಾಮನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಿದ್ದರೆಂದು ಕೇಳಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡನು. ಅದು ಹೇಗೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿದ್ದರೆಂದು ಕೇಳಲು, ಅಗಸ್ತ್ಯರು ರಾಕ್ಷಸರ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಆರಂಭದಿಂದ ಹೇಳತೊಡಗಿದರು.‌ 
    
    

ಬುಧವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 18, 2026

ಸುಂದರೀಶತಕ -೧೦೭


ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಪ್ರಕಟಿತಕಪಟಾಚಾರಂ ರಥ್ಯಾಮುಖರಚಿತಮಂದಿರದ್ವಾರಮ್ ।
ಯುವತೀಹೃದಯಸ್ತೇನಂ ಯುವಾನಮೇನಂ ನಮಸ್ಕುರ್ಮ: ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

    'ತೋರಿಕೆಗೆ  ಕಪಟಾಚಾರ ಮಾಡುವವನೂ, ಗಲ್ಲಿಯ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಒಂದು ಮಂದಿರದ ದ್ವಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿರುವಂತೆ ನಿಂತಿರುವವನೂ  , ಯುವತಿಯರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕದ್ದ ಚೋರನೂ ಆದ ಆ ಯುವಕನನ್ನು ( ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು) ನಾವು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆ!' 
    ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನೆಂಬ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿಯೇ ರಚಿಸಿದಂತಿದೆ.‌ ಕೃಷ್ಣನು ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಕಪಟಾಚಾರ ಮಾಡಿದಂತೆ, ಅಂದರೆ ಕಳ್ಳನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ತನ್ನ ಬಂಧುಮಿತ್ರರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಮನೋಹರ ಗೋಪಾಲಮೂರ್ತಿಯಾದ ಭಗವಂತನೇ ಆಗಿದ್ದನು! ವೃಂದಾವನದ ಗಲ್ಲಿಯ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಲೀಲೆಯಿಂದ ಒಂದು ಮಂದಿರದ ದ್ವಾರದಂತೆ ನಿಂತು ಗೋಪಿಕಾಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟಿ ಹಾಲಸುಂಕವನ್ನು ಕೇಳುವುದೇ ಮೊದಲಾದ ತುಂಟಾಟಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಾ ಅವರ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮನೇ ಆದ ತನ್ನೆಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದನು! ಯುವತಿಯರ ಹೃದಯವನ್ನು ಕದ್ದ ಚೋರನೆಂದೂ ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ. ಕೃಷ್ಣಲೀಲೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಯುವತಿಯರೆಲ್ಲರೂ ಜೀವಾತ್ಮರೆಂದೂ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಪರಮಾತ್ಮನೆಂದೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಕೃಷ್ಣೋಪನಿಷತ್ ಎಂಬ ಒಂದು ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಪ್ರಕಾರ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದ ಶ್ರೀರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ ಅಲ್ಲಿನ ಋಷಿಮುನಿಗಳಿಗೆ ಅವನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆನಿಸಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಮುಂದಿನ ಅವತಾರದಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸುವೆನೆಂದು ವಚನವಿತ್ತನು. ಅದರಂತೆ ರಾಮನು ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಅವತರಿಸಿದಾಗ ಆ ಋಷಿಗಳು ಗೋಪಿಕಾಸ್ತ್ರೀಯರಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿ ರಾಸಲೀಲೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರೀಡೆಗಳಿಂದ ಅವನ ಆಲಿಂಗನಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ಗೋಪಿಕಾಸ್ತ್ರೀಯರ ಶೃಂಗಾರ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೀವಾತ್ಮ ಪರಮಾತ್ಮ ಸಂಗಮದ ಸಾಂಕೇತಿಕ ನೋಟಗಳು. ಇಂಥ ಶೃಂಗಾರಯುವಕನಾದ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇವೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ ಕವಿ.
      

ಭಾನುವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 15, 2026

ದೈತ್ಯ ಕಾಡು ಜೇಡ

ದುಬಾರೆ ಕಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾಗ ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜೇಡ ನನ್ನ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು! ಇದನ್ನು ಜಯಂಟ್ ಗೋಲ್ಡನ್ ಸಿಲ್ಕ್ ಆರ್ಬ್ ವೀವರ್ ಸ್ಪೈಡರ್ ಅಥವಾ ಜಯಂಟ್ ವುಡ್ ಸ್ಪೈಡರ್, ಅಂದರೆ ದೈತ್ಯ ಕಾಡು ಜೇಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಾ ಜೇಡಗಳಂತೆ ಇಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಹೆಣ್ಣು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದರೆ ಗಂಡು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ಒಂದು ಮೀಟರ್ ವರೆಗೂ ಹರಡಬಹುದಾದಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಹೆಣೆಯುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬಲೆಯ ದಾರಗಳು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕಿದ್ದು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ! ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ, ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಮಿಲನ ಹೊಂದುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಲನೆ ಬಲೆಯ ದಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಕಂಪನಗಳಾಗದಂತೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಹೆಣ್ಣು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಆಹಾರ ಕೀಟ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ ತಿಂದುಬಿಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಅದು ಹೆಣ್ಣಿನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿ ದಾರಗಳನ್ನು ಹೆಣೆದು ಮೆಲ್ಲನೆ ಉಜ್ಜಿ ಅದನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಮಿಲನ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಹೆಣ್ಣು ಯಾವುದಾದರೂ ಕೀಟವನ್ನು ಸೇವಿಸುವಾಗ ಅಥವಾ ತನ್ನ ಹಳೆಯ ಚರ್ಮವನ್ನು ಕಳಚುವಾಗ ಗಂಡು ಸಮಯ ಸಾಧಿಸಿ ಅದರೊಂದಿಗೆ ಮಿಲನ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. 
                                               
                                              
                                               

ಶುಕ್ರವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 13, 2026

ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಸೂತ್ರಗಳು

ಭಗವದ್ಗೀತೆ, ನಮ್ಮ ಸನಾತನ ಧರ್ಮದ ಅಥವಾ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ಜನರಿಗೆ ದಾರಿದೀಪವಾಗಬಲ್ಲ ಗ್ರಂಥವೆಂದು ಹೇಳಿದರೆ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಜೀವನಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಮೌಲ್ಯಗಳೂ ಈ ಅದ್ಭುತ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿವೆ.‌ ಜೀವನದ ಅನೇಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಒಂದು. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ 'ಶರೀರಮಾದ್ಯಂ ಖಲು ಧರ್ಮಸಾಧನಮ್', ಅಂದರೆ ಧರ್ಮಸಾಧನೆಗೆ ಶರೀರಕ್ಕೇ ಮೊದಲಿನ ಆದ್ಯತೆ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ, ಸನಾತನ ಧರ್ಮವು ಆರೋಗ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸಾರಿದೆ. ನಾವು ಧರ್ಮಸಾಧನೆ ಮಾಡಬೇಕಾದರೆ ಆರೋಗ್ಯವಂತರಾಗಿರಲೇಬೇಕು. ಹಾಗಾಗಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ಮೆಟ್ಟಿಲು. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಮ್ಮ ಋಷಿಮುನಿಗಳು ಆಯುರ್ವೇದವೆಂಬ ಆರೋಗ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲೂ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯವಾದ, ಸುಂದರ ಉಕ್ತಿಗಳಿವೆ. ಈಗ ಅಂಥ ಕೆಲವನ್ನು ನೋಡೋಣ.
   ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಹದಿನೈದನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಹೀಗೊಂದು ಶ್ಲೋಕ ಬರುತ್ತದೆ -
    ಅಹಂ ವೈಶ್ವಾನರೋ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ದೇಹಮಾಶ್ರಿತ: ।
  ಪ್ರಾಣಾಪಾನಸಮಾಯುಕ್ತ: ಪಚಾಮ್ಯನ್ನಂ ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ।।
     ' ನಾನು ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪ್ರಾಣಿ,ಅಪಾನ ಮೊದಲಾದ ವಾಯುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧವಾದ ಅನ್ನಗಳನ್ನು ಅರಗಿಸುತ್ತೇನೆ.' ( ಭ.ಗೀ.15.14)
      ನಾವು ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರವನ್ನು ಅರಗಿಸುವವನು ವೈಶ್ವಾನರ ಅಗ್ನಿ ರೂಪದ ತಾನೇ ಎಂದು ಭಗವಂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.‌ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ ನಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತಾದರೂ ಅದು ಅರಗಬೇಕಾದರೆ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮುಖ್ಯ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಜಠರ ಮತ್ತು ಅದು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವ ಹೈಡ್ರೋಕ್ಲೋರಿಕ್ ಆಮ್ಲ, ಪೆಪ್ಸಿನ್ ಮೊದಲಾದ ಕಿಣ್ವಗಳು ಸರಿಯಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿರಬೇಕು. ಇದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸು ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು. ಉದ್ವಿಗ್ನತೆ, ಕೋಪ, ಮೊದಲಾದ ಒತ್ತಡಕಾರಕ ಅಂಶಗಳಿದ್ದರೆ ಆಹಾರಪಚನಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣ ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ವಾಯುವಾದರೆ ಅಪಾನ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಗಾಳಿ. ಈಗ ನಾವು ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿರುವಂತೆ ಆಹಾರ ಗಂಟಲಿನಿಂದ ಜಠರ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ಕರುಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಬೇಕಾದರೆ ಪೆರಿಸ್ಟಾಲಿಸಿಸ್ ಎಂಬ ಮಾಂಸಖಂಡಗಳ ಸಂಕೋಚನದಿಂದಾಗುವ ಚಲನೆಯೇ ಕಾರಣ. ಈ ಚಲನವಲನಗಳು ಸರಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಆಹಾರ ಚಲನೆ ಸರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.‌ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗಂಂತನೇ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ಭಗವಚ್ಛಕ್ತಿ ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗಿದ್ದರೆ ನಮ್ಮ ಪಾತ್ರವೇನು? ಆ ಭಗವಚ್ಛಕ್ತಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದು ನಮ್ಮ ಆಹಾರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪವಾಗಿ, ಸಂತೋಷದಿಂದ, ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ಆ ಭಗವಂತನಿಗೆ ಅಪಚಾರವಾಗುವಂಥ ಕೆಟ್ಟ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಬಾರದು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಜಂಕ್ ಫುಡ್ಸ್, ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು ಭರಿತ ಪಾನ್ ಜರ್ದಾ, ಧೂಮಪಾನ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಮುಂತಾದ ಅತಿಯಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಸೆಸ್ಡ್ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಸೇವಿಸಬಾರದು. ಅವುಗಳಿಂದ ಜಠರಾಗ್ನಿ ಹಾಳಾಗಿ ಆಹಾರಪಚನ ಸರಿಯಾಗಿ ಆಗದಿರುವುದು, ಅತಿ ತೇಗು, ಅಪಾನವಾಯು (ಗ್ಯಾಸ್ ) ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. 
    ಇಲ್ಲಿ ಆಹಾರವು ಚತುರ್ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವು, ಭಕ್ಷ್ಯ ( ಚೆನ್ನಾಗಿ ಆಗಿದು ತಿನ್ನಬೇಕಾದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಆಹಾರಗಳು; ಬಜ್ಜಿ, ಬೋಂಡ, ಗಟ್ಟಿ ಮಿಠಾಯಿಗಳು, ಸೇಬಿನಂಥ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಕಾಯಿಬೀಜಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ), ಭೋಜ್ಯ ( ಮೆಲ್ಲನೆ ಅಗಿಯುವ ಅನ್ನ ಮುಂತಾದ ಮೆತ್ತಗಿನ ಆಹಾರಗಳು), ಚೋಷ್ಯ ( ಹೀರುವಂಥ ಆಹಾರಗಳು; ಕಬ್ಬಿನ ರಸ, ಮಾವಿನ ಹಣ್ಣಿನಂಥ ಕೆಲವು ಹಣ್ಣುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ), ಲೇಹ್ಯ ( ನೆಕ್ಕುವಂಥ ಆಹಾರಗಳು; ಚಟ್ನಿ, ಗೊಜ್ಜು ಇತ್ಯಾದಿ). ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೇಯ, ಅಂದರೆ ನೀರು, ಹಣ್ಣಿನ ರಸ, ಮೊದಲಾದ ಕುಡಿಯುವ ಆಹಾರಗಳೂ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಭಕ್ಷ್ಯ,ಭೋಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ಆಗ ಪೇಯವೂ ಸೇರಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾಲ್ಕು ವಿಧದ ಆಹಾರ ಎನ್ನುವಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸಮತೋಲನ ಆಹಾರ ಅಥವಾ ಬ್ಯಾಲೆನ್ಸ್ಡ್ ಫುಡ್ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಆಹಾರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಬಗೆಗಳ ಸಮತೋಲನ ಆಹಾರವಿರಬೇಕೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. 
   ಹದಿನೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಮೂರು ಬಗೆಯ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ -
    ಆಯು:ಸತ್ವಬಲಾರೋಗ್ಯಂ ಸುಖಪ್ರೀತಿವಿವರ್ಧನಾ: ।
   ರಸ್ಯಾ: ಸ್ನಿಗ್ಧಾ: ಸ್ಥಿರಾ ಹೃದ್ಯಾ ಆಹಾರಾ: ಸಾತ್ವಿಕಪ್ರಿಯಾ: ।।
   ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣರೂಕ್ಷವಿದಾಹಿನ: ।
   ಆಹಾರಾ ರಾಜಸಸ್ಯೇಷ್ಟಾ ದು:ಖಶೋಕಾಮಯಪ್ರದಾ: ।।
   ಯಾತಯಾಮಂ ಗತರಸಂ ಪೂತಿ ಪರ್ಯುಷಿತಂ ಚ ಯತ್ ।
 ಉಚ್ಚಿಷ್ಟಮಪಿ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಭೋಜನಂ ತಾಮಸಪ್ರಿಯಮ್।।
     ' ಆಯುಷ್ಯ, ಸತ್ವ, ಬಲ, ಆರೋಗ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವ, ಸುಖ,ಪ್ರೀತಿಗಳನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವ, ರಸವತ್ತಾಗಿರುವ, ಸ್ನಿಗ್ಧವಾದ ( ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಅಥವಾ ಒಳ್ಳೆಯ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಕೂಡಿದ), ಸ್ಥಿರವಾದ ( ಘನವಾದ), ಹೃದ್ಯವಾದ ( ಹಿತವಾದ) ಆಹಾರಗಳು ಸಾತ್ವಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ.
    ಕಟುವಾದ( ಕಹಿ), ಆಮ್ಲಮಯವಾದ( ಹುಳಿ), ಅತಿಯಾದ ಉಪ್ಪಿರುವ, ಉಷ್ಣಮಯವಾದ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ( ಖಾರವಾದ), ರೂಕ್ಷವಾದ ( ಒಣಗಿದ), ಉರಿಯುವ ಆಹಾರಗಳು ರಾಜಸ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಇವು ದುಃಖ, ಶೋಕ, ಹಾಗೂ ಆಮಯಗಳನ್ನು ( ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು) ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.
    ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿ ಒಂದು ಪ್ರಹರ ( ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳು) ಕಳೆದಿರುವ, ರಸವಿಲ್ಲದ, ದುರ್ವಾಸನೆ ಬೀರುವ, ಹಳಸಿದ, ಎಂಜಲಾದ, ಅಪವಿತ್ರವಾದ ಆಹಾರಗಳು ತಾಮಸಿಕ ಜನರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗುತ್ತವೆ.' ( ಭ.ಗೀ.17.8,9,10)
    ಈ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಆಹಾರದ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸೊಗಸಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜಸಿಕ ಮತ್ತು ತಾಮಸಿಕ ಆಹಾರಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಸೆಸ್ಡ್ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಹೋಲುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ತಾತ್ಪರ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸ, ತಾಜಾ ಆಹಾರಗಳು ಆರೋಗ್ಯಕರ ಹಾಗೂ ಅತಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದ ಆಹಾರಗಳು ಅನಾರೋಗ್ಯಕರ ಎನ್ನಬಹುದು.
    ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ದಿನನಿತ್ಯದ ಚರ್ಯೆಯು ಹೇಗಿದ್ದರೆ ದುಖವಿಲ್ಲದೇ ಇರಬಹುದೆಂದು ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ಯುಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸ್ಯ ಯುಕ್ತಚೇಷ್ಟಸ್ಯ ಕರ್ಮಸು ।
ಯುಕ್ತಸ್ವಪ್ನಾವಭೋಧಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭವತಿ ದು:ಖಹಾ ।।
   ' ಯುಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ, ವಿಹಾರವುಳ್ಳ, ಯುಕ್ತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ, ಯುಕ್ತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಿದ್ರೆ ಹಾಗೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳುಳ್ಳ ಯೋಗದ ರೀತಿಯ ಜೀವನ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತದೆ.' ( ಭ.ಗೀ. 6.17)
   ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ಹೇಳುವುದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸರಳವಾದ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಯೋಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವುದೂ ಅತಿಯೂ ಆಗಿರಬಾರದು, ಕಡಿಮೆಯೂ ಆಗಿರಬಾರದು. ಅಂತೆಯೇ, ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಸೂಕ್ತವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಯುಕ್ತವಾದ ವಿಹಾರ, ಅಂದರೆ ಮನರಂಜನೆ ಹಾಗೂ ಓಡಾಟ, ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾಗೂ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಮಲಗುವುದು ಹಾಗೂ ಏಳುವುದು ಮಾಡಬೇಕು. ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ, ' All work and no play makes Jack a dull boy ' ( ಆಟವಿಲ್ಲದೆ ಬರಿಯ ಕೆಲಸದಿಂದ ಜ್ಯಾಕ್ ಎಂಬ ಹುಡುಗನು ಮಂಕಾಗುವನು) ಎಂಬ ಗಾದೆಯಂತೆ ಮನೋರಂಜನೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅತಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಾರದು.‌ ದೀರ್ಘ ಕಾಲ ಕುಳಿತೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ ಎಂದು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಕೆಲಸದ ಮಧ್ಯೆ ಆಗಾಗ ಸಣ್ಣ ವಿರಾಮಗಳು, ಓಡಾಟಗಳು, ಮನರಂಜನೆಗಳು ಇರಬೇಕು. ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ 'Early to bed and early to rise' ಎಂಬ ಇನ್ನೊಂದು ಗಾದೆಯಂತೆ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಮಲಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಏಳಬೇಕು.‌ ರಾತ್ರಿ ಬೇಗನೆ ಊಟ ಮಾಡಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಬಿಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಮಲಗಿದರೆ ಪಚನ ಕ್ರಿಯೆಗೂ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದು ನಡಿಗೆ, ವ್ಯಾಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರೆ, ಆಗ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಹಾರ್ಮೋನುಗಳಿಂದ ನಮಗೆ ಉಲ್ಲಾಸ ದೊರೆತು ದಿನವಿಡೀ ಒಳ್ಳೆಯ ಮನಸ್ಸಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೇ ವಿಷಯವನ್ನು ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ -
    ನಾತ್ಯಶ್ನತಸ್ತು ಯೋಗೋऽಸ್ತಿ ನ ಚೈಕಾಂತಮನಶ್ನತ: ।
    ನ ಚಾತಿಸ್ವಪ್ನಶೀಲಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ನೈವ ಚಾರ್ಜುನ ।।
       ' ಎಲೈ ಅರ್ಜುನ! ಯೋಗವು ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವವನಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಅಂತೆಯೇ ಏನನ್ನೂ ತಿನ್ನದವನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಯಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವವನಿಗೂ ಅಥವಾ ಸದಾ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವವನಿಗೂ ಯೋಗವು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.' ( ಭ.ಗೀ. 6.16)
     ಯೋಗವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಹಠಯೋಗ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಯಾಮಕೇಂದ್ರಿತ ಯೋಗವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ. ಧ್ಯಾನಯೋಗ, ಕರ್ಮಯೋಗ, ಭಕ್ತಿಯೋಗ ಎಂಬ ವಿವಿಧ ಯೋಗಗಳಿವೆ. ಯೋಗವೆಂಬುದು ಯುಜಿರ್ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಅಂದರೆ, ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸುವಿಕೆ ಎಂದರ್ಥ. ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೂ ಅತಿಯಾಗಬಾರದು ಅಥವಾ ಇಲ್ಲದೆಯೂ ಇರಬಾರದು. ಅದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೂ ಬೇಕಾಗುವ ವಿಷಯ. ಯೋಗದ ಜೀವನ, ಸಮತೋಲನವಾದ ಜೀವನ. ಅಂಥ ಜೀವನದಿಂದ ನೆಮ್ಮದಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಯೋಗದ ರೀತಿಯ ಜೀವನವನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. 
    ಭಗವದ್ಗೀತೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಮನ:ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವುಂಟಾಗಿ ಆತಂಕಕ್ಕೊಳಗಾದ ಅರ್ಜುನನನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಒಬ್ಬ ಗೆಳೆಯನಾಗಿ ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂತೈಸಿ, ಅವನು ಒಬ್ಬ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಯೋಧನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ ಎಂದು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಲು ಹಲವು ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಇಂದು ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮಾಡುವ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಅಥವಾ ಕೌನ್ಸೆಲಿಂಗ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲವೇ? ಈ ಸಮಾಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ಹಿತವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಅನೇಕ ಉಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರಳ, ಸುಂದರ ಉಕ್ತಿಯಿದೆ- 
 ಯಸ್ಮಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಲೋಕೋ ಲೋಕಾನ್ನೋದ್ವಿಜತೇ ಚ ಯ: ।
ಹರ್ಷಾಮರ್ಶಭಯೋದ್ವೇಗೈರ್ಯೋ ಮುಕ್ತ: ಸ ಚ ಮೇ ಪ್ರಿಯ: ।।
     'ಯಾರಿಂದ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯುಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಲೋಕದಿಂದ ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಹಾಗೂ ಯಾರು ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿರುವನೋ ಅವನು ನನಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದವನಾಗುತ್ತಾನೆ.' 
    ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನು ಬಹಳ ಸರಳವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಬದುಕಿದರೆ ಮನ:ಶಾಂತಿ ದೊರೆಯುವುದೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಒಂದು, ಯಾರಿಗೂ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯುಂಟುಮಾಡಬಾರದು, ಅಂದರೆ ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಒರಟಾಗಿ, ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿ ನಿಂದಿಸಬಾರದು, ಹಾಗೂ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬಾರದು. ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಹಿತವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿ, ಸಾಧ್ಯವಾದರೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು, ಇತರರು ನಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿರೆ, ಟೀಕಿಸಿದರೆ, ನಿಂದಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ನಮ್ಮ ಸತ್ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸದಿದ್ದರೆ, ನಾವು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಳ್ಳಬಾರದು. ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಅತಿಯಾದ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಉದ್ವೇಗಗಳನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು. ಇವುಗಳಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನವಿರುವಷ್ಟು ಒಂದಿಷ್ಟು, ಇತಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹರ್ಷ, ಕೋಪ, ಭಯ, ಕೊಂಚ ಉದ್ವೇಗ ಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಂತೋಷಕರ ಘಟನೆಯಾದಾಗ ಸ್ವಲ್ಪ ಹರ್ಷಿತನಾದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಆ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯ ಮರೆತರೆ ನಷ್ಟ ನಮಗೇ! ಯಾರಾದರೂ ನಮಗೆ ತೊಂದರೆ ಕೊಡಲು ಬಂದರೆ ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೋಪ ಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಕಾಡಿನೊಳಗೆ ನುಗ್ಗುವಷ್ಟು ಅಥವಾ ಏನೂ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಚಳಿ, ಮಳೆಗಳಿಗೆ ಮೈಯೊಡ್ಡುವಂಥ ಭಯರಾಹಿತ್ಯ ಸಲ್ಲದು. ಹಾಗೆಯೇ ಕರ್ತವ್ಯಪ್ರಜ್ಞೆ ನಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಆಲಸ್ಯ ಅಥವಾ ಉಡಾಫೆತನದ ಉದ್ವೇಗರಾಹಿತ್ಯ ಇರಬಾರದು. ಒಟ್ಟಾರೆ, ಇವುಗಳು ಆದಷ್ಟು ಇರದಿದ್ದರೆ ಮನೋನೆಮ್ಮದಿ ಇರುತ್ತದೆ. 
   ದುರ್ವ್ಯಸನ ಅಥವಾ ಅಡಿಕ್ಷನ್ ಹೇಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಅದು ಹೇಗೆ ಮುಂದುವರಿದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಈ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದು -
ಧ್ಯಾಯತೋ ವಿಷಯಾನ್ ಪುಂಸ: ಸಂಗಸ್ತೇಷೂಪಜಾಯತೇ 
ಸಂಗಾತ್ಸಂಜಾಯತೇ ಕಾಮ: ಕಾಮಾತ್ ಕ್ರೋಧೋऽಭಿಜಾಯತೇ ।
ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವತಿ ಸಂಮೋಹ: ಸಂಮೋಹಾತ್ಸ್ಮೃತಿವಿಭ್ರಮ:
ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಮಣಾತ್ಬುದ್ಧಿನಾಶೋ ಬುದ್ಧಿನಾಶಾತ್ಪ್ರಣಶ್ಯತಿ ।।
     ' ಒಬ್ಬನು ಭೌತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ ಅಥವಾ ಆಸಕ್ತಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸಂಗದಿಂದ ಆಸೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಆಸೆ ಈಡೇರದಿದ್ದಾಗ ಕೋಪ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೋಪದಿಂದ ಸಂಮೋಹ ಅಥವಾ ವಿವೇಕಶೂನ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಸಂಮೋಹದಿಂದ ಸ್ಮೃತಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಮೃತಿ ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಬುದ್ಧಿನಾಶವಾಗಿ ಅದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ.' ( ಭ.ಗೀ.2.62,63) 
   ಕೃಷ್ಣನು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ವಿಷಯಸುಖಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ ಉಂಟಾಗುವ ಆಸೆ, ಹಾಗೂ ಅದು ಈಡೇರದಿದ್ದರೆ ಅದರಿಂದ ಕೋಪ ಮೊದಲಾಗಿ ಆಗುತ್ತಾ ಪತನವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿರುವುದು ಒಂದು ಚಟ ಅಥವಾ ದುರ್ವ್ಯಸನದ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹಾಗೂ ಅದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಹೇಗೆ ಹೇಗೆಲ್ಲಾ ತೊಂದರೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಕೆಟ್ಟ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುವುದಕ್ಕೇ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆಗ ಅದು ಮುಂದೆ ಬೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ. 
    ಹಾಗಾದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಕಾಮ ತಪ್ನೇ ಎಂದರೆ ಹಾಗಲ್ಲ. ನಮ್ಮ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾದಷ್ಟು ಕಾಮ ಅಥವಾ ಆಸೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ. ಇದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ಧರ್ಮಾವಿರುದ್ಧೋ ಭೂತೇಷು ಕಾಮೋऽಸ್ಮಿ ಭರತರ್ಷಭ‌ ।
   ' ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದ ಕಾಮ ನಾನೇ ಆಗಿದ್ದೇನೆ!' ( ಭ.ಗೀ.7.11)
   ವಿಶಾಲಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕಾಮವೆಂದರೆ ಆಸೆ ಅಥವಾ ಬಯಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ನಡುವಿನ ಕಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕಾಮವಾದರೂ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ತಪ್ಪಿಲ್ಲ ಹಾಗೂ ಅದು ಭಗವತ್ಸ್ವರೂಪವೇ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಮವಿಲ್ಲದೆ ಯಾರಿಗೂ ಬದುಕಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ, ಧರ್ಮದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈಗಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮನಸ್ತಾಪಗಳಿಗೂ ಅನೇಕ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗುವ ಅನೈತಿಕ ಕಾಮವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ ಆ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಲೈಂಗಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಸೂತ್ರ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ.‌
   ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಈ ಲೇಖನವನ್ನು ಮುಗಿಸೋಣ -
    ಕರ್ಮಣ್ಯೇವಾಧಿಕಾರಸ್ತೇ ಮಾ ಫಲೇಷು ಕದಾಚನ ।
    ಮಾ ಕರ್ಮಫಲಹೇತುರ್ಭೂ ಮಾ ತೇ ಸಂಗೋऽಸ್ತ್ವಕರ್ಮಣಿ ।। 
    ' ನಿನಗೆ ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅಧಿಕಾರವಿದೆಯೇ ಹೊರತು ಎಂದಿಗೂ ಅದರ ಫಲದಲ್ಲಲ್ಲ. ಕರ್ಮದ ಫಲದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಡ. ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆಯೂ ಇರಬೇಡ.' ( ಭ.ಗೀ.2.47)
    ಇಂದೂ ಕೂಡ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಚಾರ. ಅನೇಕರಿಗೆ ಯಾವುದಾದರೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಫಲ ಏನಾಗುವುದೋ ಮತ್ತು ಆ ಫಲದ ಕಾರಣ ಪಾಪ, ಪುಣ್ಯಗಳು ಬರುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಭಯ ಹಾಗೂ ಆತಂಕವುಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯೋಧನಾಗಿ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಆತಂಕ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಪರಿಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಆಧಾರದಿಂದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಯ ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವರಿಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮೂಲದ ಕಾರ್ಯಗಳಾದರೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಯುದ್ಧ, ಆಡಳಿತ ಮೂಲದ ವೃತ್ತಿಗಳು. ಕೆಲವರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರವಾದರೆ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸೇವೆ. ಈ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆಯೇ ವರ್ಣವ್ಯವಸ್ಥೆ ಬಂದಿತು. ನಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರ ನಮಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರ, ನೈತಿಕತೆ, ಕಾನೂನು, ಇವುಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕು.‌ ಅದನ್ನೇ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ -
ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ತೇ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತೌ ।
ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಾನೋಕ್ತಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತುಮರ್ಹಸಿ ।।
    ' ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು, ಯಾವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ಶಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರಮಾಣ. ಶಾಸ್ತ್ರವು ವಿಧಿಸಿದುದನ್ನು ಅರಿತು ನಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.' ( ಭ.ಗೀ.16.24)
   ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಆದರೆ ನಿಷಿದ್ಧ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಾರದು. 
ಅಂತೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಅದರ ಫಲಕ್ಕೆ ನಾವು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು.‌ ಕೆಲಸದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಮನಸ್ಸಿಡಬೇಕೇ ಹೊರತು ಅದರ ಫಲ ಬರಲೇಬೇಕೆಂದು ಆದರ ಹಿಂದೆ ಓಡಬಾರದು. ಏಕೆಂದರೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಕೂಡಲೇ ಉತ್ತಮ ಫಲ ಬರದಿರಬಹುದು.‌ ಹಾಗಾಗಿ ಫಲ ಬಂದರೆ ಮಾತ್ರ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವಂತಾಗಬಾರದು. ಅಂತೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡದೆಯೂ ಇರಬಾರದು. ಕೆಲಸದಲ್ಲೇ ಆನಂದ ಪಡಬೇಕು. ಫಲಗಳು ಎಷ್ಟು ಬರಲಿ ಬಿಡಲಿ ಚಿಂತಿಸಬಾರದು. ಆಗ ನಾವು ನಿಶ್ಚಿಂತವಾದ ಆತಂಕರಹಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು. 
    ಹೀಗೆ ಭಗವದ್ಗೀತೆಯಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅನೇಕ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. 
    

ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲೊಬ್ಬ ಮೈದಾಸನ ಕಥೆ

ಗ್ರೀಕ್ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮೈದಾಸನ ಕಥೆ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಮೈದಾಸನೆಂಬ ರಾಜ, ಡೈಯೋನಿಸಸ್ ಎಂಬ ದೇವತೆಯಿಂದ ತಾನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೆಲ್ಲಾ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ ಎಂದು ವರ ಪಡೆದ. ಮೊದಮೊದಲಿಗೆ ಅವನು ಮುಟ್ಟಿದ ಕಲ್ಲು, ಹೂವು, ಬಾಗಿಲು, ಕುರ್ಚಿ, ಎಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನವಾದಾಗ ಅವನು ಬಹಳ ರೋಮಾಂಚನಗೊಂಡು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು! ಆದರೆ ಅನಂತರ ಅವನು ಊಟಕ್ಕೆ ಕುಳಿತಾಗ, ಅವನು ತಿನ್ನುವ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನೂ ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನೂ ಮುಟ್ಟಲು ಅವೂ ಚಿನ್ನದ ಗಟ್ಟಿಗಳಾಗಲು ಅವನು ಕಕ್ಕಾಬಿಕ್ಕಿಯಾದ! ಆಗ ಅವನ ಮಗಳು ಅವನ ಬಳಿ ಬರಲು, ಅವಳನ್ನು ಅವನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡ ಕೂಡಲೇ ಅವಳೂ ಜೀವವಿಲ್ಲದ ಚಿನ್ನದ ಪ್ರತಿಮೆಯಾದಳು! ಈಗ ಭಯಭೀತನಾದ ಮೈದಾಸನು ತನಗೆ ನೀಡಿದ ವರವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲು ಡೈಯೋನಿಸಸ್ ದೇವತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದ! ಡೈಯೋನಿಸಸ್ ದೇವತೆ, ಅವನಿಗೆ ಪ್ಯಾಕ್ಟೋಲಸ್ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಆ ಸ್ಪರ್ಶ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಗಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳಿದ.‌ ಮೈದಾಸನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಿ ತನ್ನ ಚಿನ್ನದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಗಿಕೊಂಡು ಮಗಳನ್ನೂ ಜೀವಸಹಿತವಾಗಿ ಹಿಂಪಡೆದ.
    ಸ್ವಾರಸ್ಯವೆಂದರೆ ನಮ್ಮ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲೂ ಈ ಮೈದಾಸನಂಥ ಒಬ್ಬ ರಾಜನ ಕಥೆ ಬರುತ್ತದೆ! ಇದು ದ್ರೋಣಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಂದು ಉಪಕಥೆ. ಶೈಬ್ಯನೆಂಬ ರಾಜನಿಗೆ ಸೃಂಜಯನೆಂಬ ಮಗನಿದ್ದ. ಈ ಸೃಂಜಯನಿಗೆ ಮೈದಾಸನಂತೆಯೇ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಆಸೆಯಿತ್ತು. ಅದೇನೆಂದರೆ, ತನ್ನ ಮಗನ ಮಲಮೂತ್ರಗಳೂ ಉಗುಳು,ಕಫಗಳೂ ಬೆವರೂ ಚಿನ್ನವಾಗಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ! ಇಂಥ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲೆಂದು ಅವನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಭೋಜನ, ವಸ್ತ್ರಾದಿಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿ ಅವರ ಪ್ರೀತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾದ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಾರದ ಮುನಿಗಳ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸೃಂಜಯನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಪುತ್ರನನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ನಾರದರೂ ಅವರ ಮಾವನಾದ ಪರ್ವತರೂ ಸೃಂಜಯನ ತಂದೆ ಶೈಬ್ಯನನ್ನು ಬಲ್ಲವರಾಗಿದ್ದರು. ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಸೃಂಜಯನ ಬಳಿ ಹೋಗಿ ಅವನಿಗೆ ವರ ಬೇಡುವಂತೆ ಹೇಳಿದರು. ಅವನು ಅದೇ ವರವನ್ನೇ ಬೇಡಿದ. ತನಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯೂ ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯೂ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಅರಿಂದಮನೂ ಆದ ಮಗನು ಬೇಕೆಂದೂ ಜೊತೆಗೆ ಅವನ ಮಲಮೂತ್ರಕಫಬೆವರುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಚಿನ್ನವಾಗಬೇಕೆಂದೂ ಅವನು ವರ ಬೇಡಿದ.‌ ನಾರದ, ಪರ್ವತರು ಅನುಗ್ರಹಿಸಲು, ಅವನಿಗೆ ಅಂಥ ವಿಚಿತ್ರ ಮಗನೇ ಹುಟ್ಟಿದ! ಸುವರ್ಣವನ್ನೇ ಸೀನುತ್ತಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಸುವರ್ಮಷ್ಠೀವಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಯಿತು. ಅವನಿಂದ ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಜನು ಸಂತೋಷಭರಿತನಾದ! 
    ಆದರೆ ಅತಿಯಾದ ಆಡಂಬರದ ಹಿಂದೆಯೇ ವಿಪತ್ತು ಕೂಡ ಬರುವುದೆಂದು ಆ ರಾಜನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿಲ್ಲ! ಆ ದಿನವೂ ಬಂದಿತು! ಅವನ ಈ ವಿಚಿತ್ರ ಪುತ್ರನ ವಿಷಯ ಒಬ್ಬರಿಂದೊಬ್ಬರಿಗೆ ಹರಡುತ್ತಾ ಕೊನೆಗೆ ಅದನ್ನು ತಿಳಿದ ಕಳ್ಳ, ಕಾಕರು ಆ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಆ ಪುತ್ರನನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದರು! ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಅವನ ದೇಹದ ವಿವಿಧ ಸ್ರವಿಕೆಗಳಿಂದ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಪಡೆದರು! ಆದರೆ ಹೀಗೆ ದಿನವೂ ಕಾಯಲು ಅವರಿಗೆ ಸಹನೆಯಿರಲಿಲ್ಲ! ಈಸೋಪನ ಚಿನ್ನದ ಮೊಟ್ಟೆಯಿಡುವ ಕೋಳಿಯ ಕಥೆಯ ರೈತನಂತೆ, ಅವರೂ ಈ ಹುಡುಗನ ದೇಹದೊಳಗೆ ಚಿನ್ನದ ಗಣಿಯೇ ಇದೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ತುಂಡು ತುಂಡಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ನೋಡಿದರೂ ಏನೂ ಸಿಗದೆ, ಕೊನೆಗೆ ಆ ಕೋಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮತಮ್ಮಲ್ಲೇ ಕಚ್ಚಾಡಿ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಂದುಕೊಂಡರು! ಮಗನ ದುರ್ದೈವದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದ ಸೃಂಜಯ ರಾಜನು ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾಗಲು, ನಾರದರು ಬಂದು ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಷೋಡಶ ರಾಜರ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಗೆ ಮಗುವನ್ನೂ ಬದುಕಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.‌
   ಇದೇ ಕಥೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ರೂಪಾಂತರ, ಮಹಾಭಾರತದ ಶಾಂತಿಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಸೃಂಜಯನು ನಾರದ, ಪರ್ವತರ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಮಗ ತನಗೆ ಹುಟ್ಟಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ನಾರದರೇ ಅವನಿಗೆ ಚಿನ್ನವನ್ನು ಸೀನುವ ಮಗನನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದರೂ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಮಗನಾಗಬೇಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನಿಂದ ತೊಂದರೆಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದ್ದು ಅಲ್ಪಾಯುವಾಗುವನೆಂದು ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನು ದೀರ್ಘಾಯುವಾಗಲೆಂದು ರಾಜನು ಬೇಡಲು, ಆಪತ್ತು ಬಂದಾಗ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸುವರ್ಣವನ್ಞು ಸೀನುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಗನನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ದಾಸಿಯು ಆಡಿಸಲು ಗಂಗಾತೀರಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು, ಇಂದ್ರನು ಒಂದು ಹುಲಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ ಮಗುವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸಿಬಿಟ್ಟನು! ಆಗ ರಾಜನು ದುಃಖಿತನಾಗಿ ನಾರದರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು, ಅವರು ಬಂದು ಮಗುವನ್ನು ತಾವು ಬದುಕಿಸಿದರೂ ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮೀರಿಸುನ ಬದಲು ಅವನ ಅನುವರ್ತಿಯಾಗಿರುವನೆಂದರು. ಇದಕ್ಕೆ ರಾಜನು ಒಪ್ಪಲು, ನಾರದರು ಅವನನ್ನು ಬದುಕಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ, ಸುವರ್ಣಷ್ಠೀವಿಯು ಯಶೋವಂತನೂ ತೇಜೋವಂತನೂ ಆಗಿ ಬಾಳಿದನು. 
    ಹೀಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಪುರಾಣದ ಮೈದಾಸನಂತೆ ಸೃಂಜಯನು ತಾನು ಮುಟ್ಟಿದ್ದೆಲ್ಲಾ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ ಎಂದು ಕೇಳದೇ, ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಸ್ರವಿಕೆಗಳೆಲ್ಲಾ ಚಿನ್ನವಾಗಲಿ ಎಂದು ಸ್ವಲ್ಪ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ವರ ಕೇಳಿದನು. ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಮಗನು ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಮೀರಿಸಬೇಕೆಂದೂ ಕೇಳಿದನು. ಮೈದಾಸನು ತನ್ನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅತಿಯಾಸೆಯಿಂದ ಮಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ, ಸೃಂಜಯನು ತನ್ನ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಅತಿಯಾಸೆಯಿಂದ ಮಗನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಇಬ್ಬರೂ ಕೊನೆಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಹೇಳತೀರದ ತೊಂದರೆಯನ್ನಂತೂ ಅನುಭವಿಸಿದರು.‌ ಇದರಿಂದ ತಿಳಿಯುವ ಪಾಠವೆಂದರೆ, ನಮಗೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹಣವು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾದರೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದ, ಅಸಹಜ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಾರದು. ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅನಾಹುತ ಕಾದಿರುತ್ತದೆ! 

ಬುಧವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 11, 2026

ಕಾಳಿದಾಸನ ಶೃಂಗಾರತಿಲಕ -೫

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಯೇ ಯೇ ಖಂಜನಮೇಕಮೇವ ಕಮಲೇ ಪಶ್ಯಂತಿ ದೈವಾತ್ಕ್ವಚಿ- 
   ತ್ತೇ ಸರ್ವೇ ಕವಯೋ ಭವಂತಿ ಸುತರಾಂ ಪ್ರಖ್ಯಾತಪೃಥ್ವೀಭುಜ: ।
ತ್ವದ್ವಕ್ತ್ರಾಂಬುಜನೇತ್ರಖಂಜನಯುಗಂ ಪಶ್ಯಂತಿ ಯೇ ಯೇ ಜನಾ- 
  ಸ್ತೇ ತೇ ಮನ್ಮಥಬಾಣಜಾಲವಿಕಲಾ ಮುಗ್ಧೇ ಕಿಮಿತ್ಯದ್ಭುತಮ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

     ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಯಾರು ಯಾರು ಸುದೈವದಿಂದ ಯಾವಾಗಲಾದರೋ ಕಮಲದೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕವಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಖಂಡಿತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ರಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ! ಆದರೆ ಎಲೈ ಮುಗ್ಧೆ! ನಿನ್ನ ಕಮಲಮುಖದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಕಂಗಳೆಂಬ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿದವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾಮಬಾಣದ ಜಾಲದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ! ಇದೆಂಥ ಅದ್ಭುತ!"
     ಕವಿಯು ಪುನಃ ಕಮಲದೆಲೆ ಮತ್ತು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ವಸ್ತುವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯ ಕಂಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವ ಇನ್ನೊಂದು ಶೃಂಗಾರ ಪದ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ರೀತಿ ಒಂದೇ ವಸ್ತುವನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಹಲವು ಬಗೆಯ ಚಮತ್ಕಾರದ ಪದ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ.‌ ಇಲ್ಲಿ ನಾಯಕನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನಂಬಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಕಮಲದೆಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಒಂದೇ ಒಂದು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರೂ ಕವಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ ಇಲ್ಲವೇ ರಾಜರಾಗುತ್ತಾರೆ ಎನ್ನುತ್ತಾ, ನಾಯಕಿಗೆ, ನಿನ್ನ ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಎರಡು ಕಂಗಳೆಂಬ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದವರು ಮನ್ಮಥನ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ವ್ಯಾಕುಲಗೊಳ್ಳುವರಲ್ಲಾ, ಇದೆಂಥ ಅದ್ಭುತ ಎಂದು ಉದ್ಗರಿಸುತ್ತಾನೆ! ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯ ನೋಟದಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲ ಬಂದರೆ, ಈ ಹೆಣ್ಣಿನ ಕಂಗಳೆಂಬ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ನೋಟದಿಂದ ಮನ್ಮಥಬಾಧೆಯಾಗುವುದಲ್ಲ, ಇದೆಂಥ ವಿಪರ್ಯಾಸ, ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವಳ ಕಂಗಳನ್ನು ಪ್ರಶೀಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.‌
    ಇಲ್ಲೂ ರೂಪಕ ಮತ್ತು ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅಲಂಕಾರಗಳಿವೆ.
   

ಬುಧವಾರ, ನವೆಂಬರ್ 4, 2026

ಕಾಳಿದಾಸನ ಶೃಂಗಾರತಿಲಕ -೪

ಸಂಸ್ಕೃತ ಮೂಲ 

ಏಕೋ ಹಿ ಖಂಜನವರೋ ನಲಿನೀದಲಸ್ಥೋ
    ದೃಷ್ಟ: ಕರೋತಿ ಚತುರಂಗಬಲಾಧಿಪತ್ಯಮ್ ।
ಕಿಂ ಮೇ ಕರಿಷ್ಯತಿ ಭವದ್ವದನಾರವಿಂದೇ 
    ಜಾನಾಮಿ ನೋ ನಯನಖಂಜನಯುಗ್ಮಮೇತತ್ ।।

ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ 

       ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯ ಅಂಜನಭೂಷಿತ ಕಂಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ," ಕಮಲದ ಎಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಒಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅದು ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಚತುರಂಗಬಲದ ಅಧಿಪತ್ಯವನ್ನೇ ತಂದುಕೊಡುತ್ತದೆ! ಇನ್ನು ನಿನ್ನ ವದನಾರವಿಂದದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಜೋಡಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ನನಗೆ ಅದು ಇನ್ನೇನು ಮಾಡುವುದೋ ತಿಳಿಯದು! "
    ಶಕುನ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ, ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ ರಾಜರಾಗುವರೆಂದು ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಹೀಗೊಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ-
      ತುರಂಗಮಾತಂಗಮ‌ಹೋರಗೇಷು ಸರೋಜಗೋಚ್ಛತ್ರವೃಷೇಷು ಯೇನ ।
      ಪೂರ್ವೇ ಚ ದೃಷ್ಟೋऽಹನಿ ಖಂಜರೀಟೋ 
 ನಿ:ಸಂಶಯಂ ತಸ್ಯ ಭವೇನ್ನೃಪತ್ವಮ್ ।।
      ' ಯಾರು ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪ, ತಾವರೆ ಹೂವು ( ಅಥವಾ ಎಲೆ), ಹಸು, ಶ್ವೇತಛತ್ರ( ರಾಜ ಗೌರವದ ಛತ್ರಿ), ಎತ್ತು, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಖಂಜರೀಟ ( ಖಂಜನ) ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡುವನೋ, ಅವನಿಗೆ ನಿ:ಸಂದೇಹವಾಗಿ ನೃಪತ್ವ (ರಾಜತ್ವ ) ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ!'
    ಖಂಜರೀಟ ಅಥವಾ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿ ಸದಾ ಬಾಲವನ್ನು ಬಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಪಕ್ಷಿ.‌ ಇದು ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ, ಮೊದಲಾದ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಾಲಬಡುಕ ಎಂದೂ ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ( Wagtail) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ ಬಿಳಿಯ ಹುಬ್ಬಿರುವ ಕಪ್ಪು ಬಾಲಬಡುಕ ( White browed black Wagtail) ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಮೇಲಿನ ಶ್ಲೋಕದಂತೆ, ಪೂರ್ವಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ದೊಡ್ಡ ಸರ್ಪ, ತಾವರೆ ಹೂವು ಅಥವಾ ಎಲೆ, ಹಸು, ಶ್ವೇತಛತ್ರ, ಎತ್ತು, ಇವುಗಳ ಮೇಲೆ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಯಾರಾದರೂ ನೋಡಿದರೆ ಅವನು ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಒಂದು ನಂಬಿಕೆ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ, ನಾಯಕನು ನಾಯಕಿಯ ಕಾಡಿಗೆ ಸವರಿದ ಸುಂದರ ಕಂಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ತಾವರೆ ಎಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತಿರುವ ಒಂದು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಚತುರಂಗಬಲದ ಅಧಿಪತ್ಯವೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಅವನು ರಾಜನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದರೆ, ನಿನ್ನ ಮುಖವೆಂಬ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಕಣ್ಣುಗಳೆಂಬ ಎರಡು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ನನಗೆ ಇನ್ನೇನಾಗಬಹುದೋ ಎಂದು ಅವನು ಉದ್ಗರಿಸುತ್ಣಾನೆ! ರಾಜತ್ವಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾದ ಅವಳ ಶೃಂಗಾರ ಸುಖ ದೊರೆತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದಂಥ ಆನಂದವೇ ದೊರೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ! ಇಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಿನ ಮುಖವೇ ಕಮಲ ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು ಅವಳ ಕಂಗಳೇ ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಎಂದಿರುವುದರಿಂದ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರವಿದೆ. ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ರಾಜನಾಗುವನು ಹಾಗೂ ಎರಡು ಖಂಜನ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಇನ್ನೇನು ದೊಡ್ಡ ಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆಯೋ ಎನ್ನುತ್ತಾ, ಅಸಂಭವನೀಯವಾದುದನ್ನು ಸಂಭವನೀಯವೆನ್ನುವಂತೆ ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ ಅಲಂಕಾರವಿದೆ.